Ralhrang Sianginn ah Cawnpiaktu Saya te Cu Dotla An Si Lo

Home

MAH Te Rallokap Siang Inn Hi Fim Thiam Hna Seh Dotla Hna Seh Tiah Cawnpiaknak Hmun Asi Maw?

■■ MAH te Siang Inn ah “ကျောင်းနေပျော်ရမည်” “Siang Inn kai cu nuam thlaimai in” timi aum khawh lai maw? DASSK nih “Free from Fear” Ṭihnak in Luatnak ati nain, MAH te Siang Inn ah kai cu Ṭihnak he khuasa zungzal asi lai. Lungnuam lo ngai in le Ṭihphan nak he a khat zungzal mi Cawnpiaktu le Siangngakchia sin in Dotla mi fimthiamnak aa serchuak khawh lai maw? Kanpi Suu nih Ṭihnak in an kan luat ter. Rallokap Siang Inn ah kai nak nih Ṭihnak nunphung le thisen an kan rawnh ve.

Ṭihnak he nunchung khuasa awk ah Cawnpiak nak hmun asi mi MAH te Siang Inn ah, kan fa le kai ter awk hi tuak cio ko uh, Dawtmi le Dawtu Mipi Nu le pa U le Nau hna. MAH te Siang Inn ah kai cu “Freedom From Fear” siloin, “Staying and Living In Fear Forever” ti asi ko lai. Dotla mi le a fimthiam mi Cawnpiak tu vialte nih CDM tuah dih asi cang. Cawnpiak tu rengreng hi Dotla mi an si ti lo.

■■ Rampi sersiam awk ah, Rampi le miphun alamkip in a ṭhancho ter khawh tu Cawnpiaktu vialte um ti loin, Cawnpiak mi Siang Inn ko cu maw, nan zanram rih ee Mipi hna. Quality angeih mi Saya le Sayama te nih Cawnpiak lo mi, Quantity timi Dotla ti lomi Saya/ma te nih Cawnpiak mi cu maw, fimthiam nak kan ti kun lai. Cuka hmun ah fimthiam nak kan ngah lai tiah nan ruat ko maw nupa hna?

■■ Kawlte Siang Inn le Politic um tuning cu, အမျိုး ဘာသာ သာသနာ timi Kawl miphun, kawl nunphung, kawl caholh, kawl biaknak he asi. Mother language timi kan chuakkehnak holhca in cawn bal lomi Kawlte Siang Inn ah Chin mi le Tlangcung mi caah fimthiam nak aum ballo. Hngalh theih lomi kong lawng te Cawnpiak mi MAH te Siang Inn ah Chin mi kan fa le caa va cawn ter cu hruh le molh na va cawn ter mi asi kha CHIN mi nih hngalh zungzal awk asi.

Kawl mi siter le Buda siter kha a hmuitinh asi mi MAH le Kawlte Siang Inn asi hi kan hngalh rua lo. အမျိုးသားပညာရေး asi lo. အမျိုးသားရေး Chinism ngah ding ah Raldoh cuahmah mi CDF CNDF hna lung Retheih vansang in nan chiah hi cu na va poi dah, nan mitcaw ti ah le nan hmuh fawn. Hnachet ti ah le kan mah nakin nan theih deuh fawn. Nan molh ti ah le kan mah nakin nan fim I, nan hngalh deuh fawn. Kuan fang nih mit angeih lo ti tiang in kan fanau le bia nan chimh ter hna, Dawtmi Chin mi Nu le Pa hna khua kan tuak pi tuah u.

■■ Chinram le Chin Miphun alamkip ṭhanchonak caah Raldoh cuahmah mi, Biakṭheng ah, nunnak thisen tampi a pekchan cang mi, CDF CNDF an si ṭung. An hnu kan zulh khawh lo I, kan bawmhchan khawh lo zong ah, an Ngaichiat ter ding asilo. An bia ngai awk kan si. CDF le CNDF ṭih ruang ah Siang Inn kai lo ti hi nan phuah cawp mi asi. MAH le Ralhrang Rallokap Ṭih ruang ah Siang Inn nan kai tu asi I, CDF CNDF Dohkalh in caa nan ṭial hi asi deuh. I ralrin cang uh law thlafim deuh cang rawh uh.

MAH te Siang Inn ah nan kai lo zong ah Lamdang in Dotla mi fimthiam nak (Vawleipi Level in) (National Education) (Amyotha Pinngia Ye) cawn piak an kan timh ti zong hi hngalh pah tua uh. Molh tuk hlah uh. Kanmah CDF CNDF nan kan zumh lo ahcun asi khawh ko, Nain, kan CHINMI fimthiam nak lei ah Vawleipi level asimi Mifimthiam relcawk lo, hmang cawk lo, kan I ngeih hna, cu Mifimthiam hna nih an kan kulh ti hi nan hngalh rua lo. CDF CNDF nih Ralhrang kan doh lai, Ramchung ram leng Chin Mifimthiam hna nih Cawnpiak nan si lai, a rau ti lai lo, lungsau tein kan hngak rih ko uh, Dawtmi nupa hna. Mi bu pakhat kha bochan tuk in kan hngak hna I kan rinh hna caah, Nihin tiang Dotla mi fimthiam nak kan kal pi khawh lo hi asi.

Vawlei ki li um CHIN Mifimthiam hna he Amyotha Pinngia Ye Cawnpiak awk ah khuakhan Lairel in kan ṭuan cuah mah lio asi. Arau ti lai lo, Ara lio. Tamlo tein hngak ko usih. CACC Le FBA lawng hmanh nih Amyotha Pinngia Ye timi Dotla mi Fimthiam nak an kan cawn piak khawh ti hi zumh ngat uh. Kawlram University ah Ph. D alak mi mihrut le mi molh an tampi kha nan hngalh lo maw? Abik in Rallokap minung Ph. D rual khi. Amyotha Pinngia Ye le Democracy Pinngia Ye asilo caah asi. CDF le CNDF hohak nak in Cawnpiak ding mi cu Federal Pinngia Ye le Amyotha Pinngia zi asi ti hi khua tuak pah tua uh. Molh le hrut hi a za tawk aum dakaw?

■■ Vawleipi University ah Pakhat nak asimi Harvard ah Law in Ph. D alak mi Dr. Andrew Ngun Cung Lian hmanh hrut le molh taktak bak in atuah khawh tu MAH te Rallokap nih kan fanu kan fapa le Dotla mi fimthiam nak kan Cawnpiak lai ti cu asi khawh lo mi asi. Chinmi Siibawi vialte lak ah a zaa bik mi Dr. Hmuh Thang a hrut ter khawh mi Kawlte Siang Inn cawnnak cu maw, kan ngaizawn rih lai? Kan sifah buin kan I nuam nan ti pei. Politicians biahla he I lawh loin, Zeiruaram lo Evangelist biabang le maw ka thin hi. ZRA le MDF molh sii a chunh khawh mi MAH te Rallokap Siang Inn asi hi mu.

■■ Fimnak Cawnpiak an ti Siang Inn ah Sakhan an chiah, Siang Inn an kah, an duah, Biak Inn an kah, an duah, zeitindah fimthiam nak an kan Cawnpiak kan ti khawh rengreng lai. Biakinn tampi an khangh cang. Kalaymyo Sanmyo High School mei an duah, Lailente Biakinn an kah, cucu maw, fimthiam nak kan ti cu asi lai. Tuak ngat uh. Nan fa le kha siorawl ah an tuah lai I, mipi le kan Ralkap cihmih nak ah ahmang lai lo nan ti khawh maw?

Siang Inn le Siangngakchia kha လူသားဒိုင်း in (Kahcham in) ahmang hna lai dakaw. Cucaah MAH te nih Siang Inn an onh mi cu Fimthiamnak Cawnpiak duh ruang ah asilo. Ṭha tein ka ukpen khawh cang hna, NUG le CDF CNDF PDF cu mipi an herh lo, an duh lo, Keimah an ka duh deuh tiah International le UN ah hmuhsak aduh caah asi.

■■ Kawlram zungzal SPH si awk ah Mipi nih Keimah an ka duh a ti duh nak asi. Fimcawnnak Siang Inn an uk khawh cang ahcun, Kawlram uk cu afawi te cang. CDF CNDF le PDF NUG rianṭuan nak Pakpalawng asi cang lai. Zawng parathlei asi ko lai. Cucaah MAH te Siang Inn ah kai hlah uh timi cu: CNDF le CDF Hakha lawng chimh ter ding asilo.

Paucan Dohthlennak ah aa tel mi vialte nih, Ralhrang MAH te an cihmih aduh mi vialte nih kan chimhrel awk asi. Ralhrang tuah mi Siang Inn ah kai ko uh ti cu Politicians an si lo, Dotla bak mi, Amyotha Pinngia zi kha an thluak nih a bang khawh lo bia. Chinram le Chin Miphun alamkip in ṭhancho nak atuah khawh ding mi an si lo. Dai tein um cang hnaseh. An dai lo ahcun, hi nak fak deuh rolung bunh le ningzak thlai nan si ve lai.

■■ Amyotha Pinngia Zi le Federal Fimcawnnak hngalh khawh awk ah Panglong ah Pu Kio Mang BIA Roling hi kaltak awk a Ṭha lo. “If we are to rule by ourselves with our own language, culture, and custom, we are willing to form a union with the Burma Proper.” Pu Kio Mang (1947), Hakha Bawi (Signatory of the Panglong Agreement) “Kanmah kan phung le kan lam, ka holh le ka ca, ka biaknak ning tein, kanmah tein kan i uk ding asi ko ahcun, Union [Burma Proper] he i fonh kan duh ve ko.”

■■ Kanmah kan phung kan lam, kan mah caholh, kan biaknak ning tein, mah tein khuakhan Lairelnak in mah tein I uk ti asi caah, cuticun Fimcawnnak cu kan thawk ding asi hnga. Mother Language timi Nuhrin holh in Cawnpiak asi lai. A Dotla mi cawn awk asimi curriculum zong tuah asi lai. Kan mah caholh in kan mah Konglam le tuanbia kha cawn asi lai. A hnu bik ah CHIN tlangholh tiang aa sersiam lai. Formal, Informal, Legalization, illegal, Vocational, Online education tbk vialte cu CDMers, Chin Mifimthiam, IT Fimnak he kan in cawn piak hna lai. Cawnding mi volume le chapter cu suimilam ṭem in tuak asi lai.

A thiam ahcun kum khat ah tang thum tiang catang kai ter khawh asi lai. Fimcawn lo in saupi aadin mi kan fa le vialte an kum le an thluak rup in cantang kai ter an si lai. Ramdang University le college he pehtlaih asi lai. Ramdang professor rual nih visiting maw, permanent maw Cawnpiak asi lai. Cawnpiak tu Saya/ma te caah TOT cu Vawleipi level in special in tuah asi lai. CDF CNDF nih kan hip mi hmunhma ah Siang Inn phun phun kan tuah lai. Ahim lonak ah aum mihna caah ram ri ah maw, Mizo ram ah dah schools, college kan tuah lai. Teinak ahmuh tu Ramdang ah (USA, UK, EU, Australia tbk ah) scholarship in pehkhawh nak lam aciasa tein kan in tuah piak hna lai.

■■ Kawlte le Rallokap nih tuah piak mi Siang Inn ah kai in cacawn ruang ah Krifa Mission atla cikcek, Buda mission an karh cikcek ve. Naṭalah nih nawn a tawi chap rih. Anih um hnu ah Chinram ah Buda Bada an karh chin chin. Krifa nih mission kan ṭuan zungzal ko nain, kan karh lo, kan ṭumchuk lehlam. Hihi Kawlte Siang Inn ah cacawn ruang ah asi tihi kan hngalh lo Zumhtu nih.

Kawlte Siang Inn ah ca va cawn cu KRIH Bawipa pennak le Gospel lohtlau nak asi tihi mipi nih nan hngalh ahcun nan duh hnga lo. Krifa Zumhtu aa ti mi lawng te. Keimah hi zumh lo tu ah a ka chiah mi lawngte nan si khah. Tuak cio ko uh. Kri le apennak, Gospel maw kan karh ter lai, MAH te Gospel dah Unau Hna?
■■ Note: Capar asau cang caah Dohthlennak tan ah Zeitindah Dotla mi fimthiam nak kan cawn lai timi kan peh zulh ṭhan te lai. Saya ṭuan asi lo. Dawtnak le zawnruahnak lungthin he….